نشست خبری طرح تحقیقاتی با عنوان طراحی، اجرا و ارزیابی اثربخشی برنامه آموزشی مدیریت استرس شغلی مبتنی بر مدل PRECEDE-PROCEED بر رفتارهای ایمنی کارگران کارخانه سیمان زاوه تربت حیدریه
دکتر محمد حسین دلشاد مجری طرح تحقیقاتی با عنوان طراحی، اجرا و ارزیابی اثربخشی برنامه آموزشی مدیریت استرس شغلی مبتنی بر مدل PRECEDE-PROCEED بر رفتارهای ایمنی کارگران کارخانه سیمان زاوه تربت حیدریه، در گفتگو با روابط عمومی دانشگاه به تشریح این طرح پرداخت.
سؤال: دلیل اصلی شما برای انتخاب این طرح تحقیقاتی و پژوهشی چه بوده است؟
در صنایع سنگین مانند صنعت سیمان، شیوع بالای استرس شغلی و حوادث ناشی از رفتارهای ناایمن، یک ریسک استراتژیک دوگانه است. این عوامل هم سلامت و رفاه کارگران را به خطر میاندازند و هم بهرهوری و ثبات تولید را تهدید میکنند. هدف اصلی این مطالعه، مقابله مستقیم با این چالش دوگانه و ارائه یک راهحل ساختاریافته و مبتنی بر شواهد برای ارتقای فرهنگ ایمنی بوده است.
سؤال: پژوهش خود را معرفی و با معرفی ویژگیها و نوآوریها در خصوص موضوعات و محورهای آن توضیح دهید.
این طرح با هدف کاهش استرس شغلی و بهبود رفتارهای ایمنی از طریق یک مداخله آموزشی ساختاریافته و هدفمند انجام شده است. نوآوری اصلی در این پژوهش عبارت است از:
استفاده از مدل معتبر PRECEDE-PROCEED: برای طراحی مداخلات مؤثر، به جای اقدامات پراکنده، بر اساس درک عمیقی از عوامل مؤثر بر رفتار اقدام شده است. این مدل، عوامل کلیدی مؤثر بر رفتار (عوامل زمینهساز، تسهیلکننده و تقویتکننده) را دستهبندی میکند.
توسعه و اعتبارسنجی یک پرسشنامه اختصاصی (SM&SB): برای سنجش دقیق مدیریت استرس و رفتار ایمنی در محیط کار، یک ابزار اندازهگیری معتبر و پایا توسعه داده شد.
شناسایی اهرمهای اصلی تغییر: تحلیلها نشان داد که مدیریت استرس (با بیشترین ضریب تأثیر beta = 0.47)، تعهد مدیریت به ایمنی (beta = 0.46) و حمایت سرپرست (beta = 0.40) قویترین پیشبینیکنندههای رفتار ایمنی هستند.
سؤال: آیا این پژوهش به مرحله اجرا و یا بهرهبرداری در آمده است؟
بله. در این مطالعه، اثربخشی مداخله آموزشی مبتنی بر مدل PRECEDE-PROCEED به صورت عملی در محیط واقعی کار آزموده شد. نتایج ارزیابی اثربخشی نشان داد که این برنامه آموزشی به موفقیت چشمگیری دست یافته است.
سؤال: این طرح پژوهشی چه گرهی از مشکلات مردم باز خواهد کرد؟
این طرح در سطح صنعت، بهبود معنادار در سطح استرس شغلی و ارتقای معنادار در رفتارهای ایمنی کارگران را به همراه داشته است( 0.001 <p). این امر به نجات جان و تضمین سلامت کارگران کمک میکند و با کاهش حوادث و ارتقای رفاه، پایداری عملیاتی و بهرهوری کارخانجات را نیز تقویت مینماید. همچنین، نتایج مثبت این مداخله تا سه ماه پس از پایان آن پایدار باقی ماندند.
سؤال: انتظار شما از مسئولین و متولیان امور پژوهشی در زمینه حمایت و یا توسعه فعالیتهای مشابه چیست و چه راهکارهایی را پیشنهاد میکنید؟
انتظار میرود که یافتههای این مطالعه به مبنای سیاستگذاریهای کلان در سطح ملی تبدیل شوند.
راهکارهای پیشنهادی:
الگوی ملی: وزارتخانههای کار و بهداشت از این مدل به عنوان یک الگوی ملی برای طراحی برنامههای ارتقای ایمنی در سایر صنایع پرخطر (مانند نفت، گاز و ساختوساز) بهرهبرداری کنند.
استانداردهای جدید: تدوین استانداردهای جدید ایمنی شغلی که مدیریت استرس روانی را به عنوان یک الزام، در کنار تجهیزات حفاظت فردی فیزیکی، پوشش دهد.
سرمایهگذاری بر فرهنگ سازمانی: با توجه به اینکه تأثیر عوامل سازمانی مانند برنامههای مدیریت استرس و تعهد مدیریت بسیار قویتر از تأثیر «دانش» فردی است، باید سرمایهگذاری بر فرهنگ و ساختار سازمانی به جای تمرکز صرف بر آموزش فردی، در اولویت قرار گیرد.
سؤال: اگر توضیح دیگری در خصوص برنامههای جاری، آینده و اهدافتان دارید در خاتمه این گفتگوبفرمایید.
پاسخ: این تحقیق با استفاده از ابزار معتبر و مدل نظری مستحکم، از یک "تجربه محلی" فراتر رفته و قابلیت تعمیمپذیری یافتهها را تأمین کرده است. هدف نهایی، استفاده از مدلهای علمی و ابزارهای داده-محور است تا «دانستن عمومی» به «اقدام هوشمند» برای تضمین سلامت و ایمنی کارگران تبدیل شود. در اجرای این پژوهش، از همکاری و حمایت ارزشمند جمعی از عزیزان بهره بردیم.
عوامل سهگانه مدل PRECEDE-PROCEED که در طراحی برنامه آموزشی مدیریت استرس شغلی و رفتارهای ایمنی در کارخانه سیمان زاوه تربت حیدریه استفاده شدهاند، به شرح زیر میباشند
عوامل مدل PRECEDE-PROCEED در تحقیق مدیریت استرس شغلی
این مدل، عوامل کلیدی مؤثر بر رفتار ایمن کارگران را در سه دسته اصلی طبقهبندی میکند تا اطمینان حاصل شود که تمام ابعاد تأثیرگذار بر رفتار در نظر گرفته شدهاند
۱. عوامل زمینهساز (Predisposing Factors)
این عوامل، دانش و نگرشهایی هستند که نقطه شروع تغییر رفتار ایمن در کارکنان محسوب میشوند
تعریف: دانش و نگرشهایی که نقطه شروع تغییر رفتار ایمن در کارکنان هستند.
مثالهای مطالعه:
دانش فردی مرتبط با ایمنی و استرس
نگرش و ارزشهای فردی مرتبط با ایمنی
۲. عوامل تسهیلکننده (Enabling Factors)
این عوامل، مهارتها و منابعی هستند که ابزارهای لازم برای پیادهسازی رفتار ایمن را در اختیار کارکنان قرار میدهند
تعریف: مهارتها و منابعی که ابزارهای لازم برای پیادهسازی رفتار ایمن را در اختیار کارکنان قرار میدهند.
مثالهای مطالعه:
مهارتهای مدیریت استرس
دسترسی به خدمات روانشناختی.
حمایت اجتماعی از سوی همکاران
۳. عوامل تقویتکننده (Reinforcing Factors)
این عوامل، سیستمهای پاداش و حمایتی هستند که رفتار ایمن را به یک هنجار پایدار در سازمان تبدیل میکنند
تعریف: سیستمهای پاداش و حمایتی که رفتار ایمن را به یک هنجار پایدار در سازمان تبدیل میکنند
مثالهای مطالعه:
حمایت سرپرستان
فرهنگ ایمنی سازمانی
سیاستهای روشن
بازخورد مثبت و تقویت رفتارهای ایمن


